Webstek- / Sitemap
StekStrúner
Ψoordenboekje

<   A6
         

Mijn herkomstverklaring van Ned. DIJK en Fry. DYK ondersteunende acties

rel. Oebele Vries, dosint Aldfrysk RUG (nei pensionearing gastûndersiker Fryske Akademy)
2019
01.03
Achte hear Vries,
    By de oanbieding fan Jan Post syn boekje yn Klaarkamp ryklik in jier lyn, haw ik it mei jo hân oer palatalisaazje by it wurd DYK, better sein by de neffens my eardere (noardsee)germaanske/âldfryske wurdbetsjutting (fer)stek. Dat haw ik fierder stêfd en gearfetten yn de fjirde alinea fan it ynliedende haadstik §1 fan myn webstek seewarring.nl dêr't ik de earste seis alinea's (nei noch wat bywurking) meikoarten fan publisearje wol, sa mooglik tagelyk yn beide Fryske kranten Frysktalich. Grif jout dat politike belangstelling oangeande de neffens my yn in meunsterferbûn sittende trije fakgebieten. Om't mooglik de Fryske Akademy belutsen wurde kin yn dêroer oardiele en jo dat grif oersjen kinne, wol ik ek dêrom graach meikoarten nochris fierder mei jo prate.
    Ja, dat is sa, wy ha it doe hân oer it begryp 'dyk'. Jo meie fansels wol ris delkomme op 'e Fryske Akademy, dêr't ik yn prinsipe fjouwer dagen yn 'e wike sit.
2019
11.03
Achte Oebele,
    Sykjen nei oare spellings foar it wurd oen  yn kêst 17 ("Aldaer dis salta wetters ingong wirt oen dae bannena dike . . . . ") levere de boarne-skriuwwize en  op yn útjefte 1846 fan 'Oude Friesche Wetten' (deHaan Hettema). Ynstee fan ynterpreteare as 'troch' of 'oer' stêft dat ynterpreteare as 'yn' (de dike). En dêrmei "bannena dike" sjen as âldere beneaming foar 'Ban(t)polder' lykas by Lioessens/Eanjum plus ûndermear by Amersfoart en Rijswyk. Foar it ûntbrekken fan "banne ende dome" tusken 25 maaie en 24 juny kaam omkesizzer en boer Tabe Annema al mei in basisferklearring.
    It Jongere Skeltarjocht is yn trije hânskrifte oerlevere (Jus, Unia en Druk). Yn 'Asega, is het dingtijd' ha ik de ferzje fan Jus oernommen. De trije ferzjes binne neist inoar ôfprinte yn de dissertaasje fan B.W. van Klaarbergen 'Das altwestfriesische jüngere Schulzenrecht' (Drachten 1947). Men sjocht dêr dat yn kêst 17 (by Van Klaarbergen is dat kêst XX) ien kear stiet "oen dae bannena dike" (Jus), ien kear "an tha bannena dike" (Unia) en ien kear "an da bannena dyck" (Druk). Ferjit de Haan Hettema mar mei syn en. Dy hat dat wurdsje gewoan net goed lêzen. Lykas sein: Bant  is in toponym, dat neat te krijen hat mei bannena. Ik bin benijd nei Tabe Annema syn ferklearring.
2019
19.03
Bêste Oebele,
    Yn ús petar kaam oan de oarder in sa mooglik troch de Provinsje te beteljen beoardieling troch de Fryske Akademy fan alteast de taalkundige komponent fan myn ûnderbouwing dat yn it perspektyf fan de seestiging foar Nederlân in kolossal foardiel foar opskeppen leit troch trochbrekken fan seediken (wer) te ferklearjen sa't dat yn Ost- en Nordfriesland gebrûk bleau, ûnder oaren troch dêr besparre te bliuwen fan politici lykas Lely en Algera. Taalkundich giet dat om myn bewearing dat ferskate midsieusk D- begjinnend skreaune wurden (mei dêrby ûngefear 20 midsieuske skriuwwizen foar DYK) ferkearde betsjuttings takend krije fanwegen foarbygean oan de palatalisearring dy't útspraak en skriuwwize nei anlautend ST- ferskoude. Dêrfoar haw ik bygeand algemien formulearre briefke oan kommissaris Brok stjoerd, dêrby as opstap ynspyljend op in berjocht yn de krante dat hy fan 'e wike mei Alex Riemersma nei de Færöer sil.
    En noch eefkes foar wat de 'bannena dike' oanbelanget: binne wy it iens oer dike  inselde soarte fan (gebiets)betsjutting ta te kennen as it basterdwurd dijkage  (spelling 1571 dijckagie ) trochsette? Neffens WNT "Ingedijkt land; door indijken aangewonnen, door één geheel van dijken omsloten en als eenheid bestuurd land."   antwurd  
rel. Anne Popkema, dosint Aldfrysk RUG en Frysk taalûndersiker/oersetter
2019
25.05
Achte Popkema,
    De nije 'Fryslân' op de doarmatte brocht my yn't sin dat ik de foarige noch net trochnommen hie. Dat is de reden dat ik sa let reagear op jo dêryn opnommen nijsgjirrige en noflik lêsbere stik 'Eastereach en Westereach?'. My tinkt oan beanderjen fan dy fraach bydrage te kinnen mei ûndersteande tekst en syn hjir earst folgjende ûnderbouwing troch de 4e en 5e alinea fan myn ynliedende webstek-paragraaf 'Tot meters overdadige dijk- en damhoogte beschikbaar voor zeestijging'
800-1200
 + <1600  DIC
DICH
DICK
DIEC
DIEK
DIG
DIIC
DIICH
DIJC
DIJCH
DIJCK
DIJK
DIJX
DIK
DIKE
DYC
DYCK
DYK
DYKE
Dijck (1599): Agger: & Fovea, alveus, fossa
Kilians woordenboek (1599) verklaart DIJCK als Agger: & Fovea, alveus, fossa. Daarin zie ik toekennen van de drie betekenissen agger 'verhoging' met of fovea 'greppel, voor' of alveus 'poel, vijver' of fossa 'gracht, sloot'. Om vervolgens door eveneens een actieduiding verwoorden door Fry. FERSTEKKE 'verplaatsen' voor grond e.d. te gaan denken dat bij nevenstaande Middeleeuwse attestaties klankverschuiving van D- (en hD-) naar ST- optrad. Dat deed me ontdekken dat bij daarvan uitgaan ook bij hun 'ablautvarianten' alsmede bij het veelvoud van de met die tientallen woorden samengestelde composieten, toponiemen en patroniemen m.i. betere initiële woordbetekenissen verschijnen dan de etymologische en historische woordenboeken vermelden. Als palatalisatie de taalkundigen overigens ook door het 'Indogermanisches Wörterbuch' met hDEIG, hDOIG, hDIG als 'STECHEN, STECKEN' verklaren aangereikt alsmede door woorden zoals Eng. DIG 'steek, graven' als vooral onzerzijds de Noordzee opgetreden. Door die verschuiving daarna als Ned. DIJK en Fry. DYK principieel anders objectduiding (kunnen) worden met verwarrend tot tegengestelde betekenissen, zie ik verklaard als door bij daarmee als werkwoordcomponent samengestelde composieten (zoals dijkwal en dijkdelf ) zijn 'volstaan met een half woord noemen'. KÆGE (zomerdijken) bijna 2500 jaar favoriete zeewaterkering.
KÆGE (zomerdijken) bijna 2500 jaar favoriete zeewaterkering
Maar het teken & anders interpreterend, zien de taalkundigen Kilians verklaring als de waterstaters onder­steunend in de ver­hogende betekenis als initieel toekennen en de verlagende er metonymisch uit ontstaan. Daardoor als archeologen bovendien taalkundig misleid, verklaart mij hun voorbijgaan aan wat kleigrond aanreikt met zomers in basaltvormige zuiltjes scheuren : zonder gereedschap en dus al millennia zoute (kwelder)grond kunnen ontzilten en ontzilt houden. Het eerste door uittillen en ernaast (omgekeerd) neer­zetten bouwvoren in de aanvankellijke woord-betekenis maken, d.w.z. bouw-/bilakkers plus voren 'afvoeren, greppels'. Het tweede door er een omsluitende kade (Fry. kaei, Eng. key 'afsluiter') mee te maken, die vanuit zee onderlopen van het 'kæge land' (kaag, keeg, koog) voorkwam tijdens het jaardeel met door indroging opzuigend kunnen zijn van bovengrond. Zulke (zomer)kaden niet hoger maken, betekende door nog tijdens stormen met dan slibrijk zeewater overlopen de voor destijds uitzonderlijk grote gras- en gewasopbrengsten behouden. Daarvan getuigt ondermeer tot de komst van de poldermolens buiten de stadswallen ontbreken van vondsten van voor 'terploos wonen' bedoelde zeekeringen alsmede in als vee-houders tot de komst van de kunstmest aan de zeekant daarvan blijven. Dat overigens met de boerderij nabijgelegen binnen die dijk in plaats van nog zoals tijdens de ruim tweeduizend voorafgaande jaren binnen de keeg op een terp.
  Utgeande fan KÆ en hKÆ 'kearing, kade, kaei(dyk)' sjoch ik palataliseare nei GÆ. En fan KÆGE 'kaeid, (be)kaad' (dielwurd of substantyf foar 'kaeid lân') útgeande, sjoch ik 'ablautfariaasje' nei KAAG, KEEG, KOOG. Foar wat eilânnammen oanbelanget is dy beneaming neffens my oanwêzich yn byg. Schiermonnikoog (troch it wurk fan de Claercampster muontsen) en fierhinne yn byg. Langeoog, wylst ik K-deletie ferûnderstel by byg. Spiekeroog en in toponymyske misser sjoch yn de namme-betinker fan Lauwersoog in priis jaan. My tinkt dat wurden lykas OOG en EACH noch mar koartlyn de betsjutting 'eilân, eiland' krigen, sels as wurd in gearstalling fan it eartiidse (en Frysk noch notiidse) twaklankwurd IE, IJ, IJE, EE, AA 'wetter' plus it wurd LAND 'land, lân'.
  Graach wol ik dêr meikoarten ris fierder mei jo oer prate yn kombinaasje mei wat ik ponear oer fan D- (en hD-) nei ST- ferskouwen fan begjinklank by it wurd DYK en gâns mear D- begjinnende wurden, krekter sein by de ferwurding fan de betsjutting dêr't ik se nei ferneamd sjoch sa't ik fierder útwurke haw yn paragraaf 'Dijck (1599): Agger: & Fovea, alveus, fossa'. En wat te sizzen fan dizze byfangst?   antwurd  
2019
15.08
Achte Popkema,
    Dat jo net weromskreaune op myn eamel fan 25 maaie, dat begryp ik neidat én omdat ik (1) fannijs de namme Middag(Humsterland) seach, (2) lies wat jo heit yn myn boek 'Grammatica Fries' oer Deletie (s.76) en Lidwoorden (s.155) seit, (3) nochris myn wurdlist mei ôffallen en taheakke (ûnderstelde) lidwurden beseach en (4) foar de 19 jo tastjoerde Midsieuske attestaasjes fan Fry. dyk de betsjutting sjoch lykas ûnder oaren Kilians wurdboek dy neffens my foarleit mei de ferklearrings foar Dijck, dijcken, dijcker  (ferstekke nei in oar stek fan grûn/planten/ensf., ûntginne, kultiveare). Mei ik sa ûnderstypjend wol jo stânpunt hearre oer oan de Aldfryske staverings Easterache  en Westerache  foarôfgean fan de oantsjuttings Easter en Westerdagge  (Anglo-Frysk ['dægə])" en nei ferrin fan tiid de d-klank ferlieze fanwegen dêr in lidwurd yn hearre?
    Tanke foar jo berjochten. Dat ik net reagearre ha komt gewoan troch sleauwens, drokten en (no) fakânsje. Hooplik meikoarten reaksje!   Net krigen  
rel. Pieter Duijff, leksikograaf Fryske Akademy, docent UvA
2020
10.06
Achte hear Duijff,
    As trou lêzer fan jo toponym-ferklearrings yn it Friesch Dagblad doar ik it oan en freegje jo de ûndersteande alinea fan de paragraaf "Tot meters overdadige dijk- en damhoogte inzetbaar voor zeestijging" fan myn webstek seewarring.nl te lêzen. Dat fansels mei as doel jo stânpunt dêroer te hearren, as it (oardel)heal kin yn in petear 'op' it Coulonhûs
    Moai dat jo my yn it FD sekuer folgje. Ik haw ûnderwilens 260 stikjes skreaun, Fryslân is ryk oan delsettingen, dat de ein is ek noch net yn sicht. Ik haw jo site ûnderwilens ek lêzen. Op it Coulonhûs is lestich op it heden. Ik bin der freed, mar tredden ynlitte is net tastien sûnder tastimming foarôf. Hooplik feroaret der op koarte termyn wat, mar ik bin bang fan net. Wy moatte dus noch eefkes tiid dwaan.
2020
11.06
Achte Duijff,
    Tige tank foar jo reaksje. Ek oangeande toponimen liket my noch wol wat te berikken mei benammen by de 19 midsieuske attestaazjes fan DYK palatalisearring nei útsprekke as ferSTEKke sjen. Dat docht my bygelyks de betsjutting bewurke grûn (grondverzet, grûnferstek, kultuurgrûn) yn 'dag, deg' sjen by toponiemen lykas Middag (Middag-Humstyerland), Borndego (eardere namme fan Bornego), Aldegea (Oudega) en dêrby gâns deletie fan de D en dat gauris yn de mande mei de oerbleaune klinker. In fariant op yn 'eg' de betsjutting eilân sjen sa't Anne Popkema foarich jier sels foarlei foar Westergea en Eastergea yn syn artikel yn de "Fryslân". Mar sels yn Skiermuontseach sjoch ik net de betsjutting eilân, mar dy fan de âldere beneamings keeg, kaag en koog  sa as noch yn Schiermonnikoog foar — dêrre troch de muontsen makke — neffens my troch ±100 generaasjes (kaai)boeren makke en ta opsmite fan terpen ynspirearjende simmerpolders.   antwurd  
2020
06.07
Achte Duijff,
    Jo ferklearring foar de namme Sonnegea trúne my oan en ferbetterje myn webstekside oangeande d-deletie. Mei ik jo tinken ris hearre oer de troch [vDale,2015] opsmiten deletie fan doksaal  troch "waarvan de d als lidwoord werd gezien" nei oksaal  en oanwaaksje fan neg  troch "met n van het voorgevoegd lidwoord een" fanút eg ?
    Der binne wol mear foarbylden te jaan fan in foarm fan ynterfearjen tusken lidwurd en haadwurd. Nim bygelyks it wurdt 'njirre'. Wy hawwe yn it Frysk kreas in n as anlaut, it Nederlânsk is dy n kwytrekke. Hoe? Troch it faak foarkommen fan de sekwinsje 'een nadder'. Troch degeminaasje bleau yn de útspraak mar ien n oer, dat kin net oars. Mar op in stuit is wol tocht dat it haadwurd 'adder', mei in anlautende a wie. Oarsom bart dus ek, jo foarbyld 'neg' yllustrearret dat.
2020
15.07
Achte Duijff,
    Tige tank foar de tasjoerde njirre. Nei ferfolgens noch arreslee  en aak  gûchelje, koe ik myn tinken oangeande troch d-deletie út dike  fuortkomme fan de beneamingen igge, ich, ikker, eker  sterker ûnderstypje troch dêr in nije webstekside foar oan te meitsjen en myn ferklearring foar toponym- útgongen lykas -gea en -goa dêr oan te heakjen. Oer dy ferklearring soe ik graach jo stânpunt nochris hearre.
    Etymologen geane der net fan út dat yn in foarrinder fan 'gea' ea in d sitten hat. Noch yn it Protogermaansk, noch yn stadia dêrfoar. Utgien wurdt fan in âlde woartel *gawik. Yn besibbe Germaanske talen komt, foar safier't ik neigean kin, ek gjin ekwivalint mei in d foar. Dat jo nammefoarmen fine mei in d deryn is fansels net ûnmooglik. Epentetyske en anorganyske d's binne wol faker mooglik.
rel. Anne Dykstra, oersetter Halbertsma's 'Lexicon Frisicum'
2020
27.06
Achte hear Dykstra,
    Tige tank foar jo oersetting fan Halbertsma's 'Lexicon Frisicum'. Want dêryn stiet noch myn favoriete stekwurd-begjinletter D fan dyk  ensf. En datoangeande haw ik ek noch inkelde meitinkers.
    Om te begjinnen by it stekwurd diker. Dêrby hellet Halbertsma Kilians ferklearring (1599) foar dijcker  as "Aggerator, coactor: & Fossor" oan. Dêryn sjoch ik trije co-actors  'meidoggers, meiwurkers' oan ferstekke  (ferplakke, fersette) fan grûn ensf. Fan dy trije (grûn)ferstekkers krigen de beide 'bûtensteanders' eigen beneamings fanwegen gâns ûnderskiedend wurkje as de inkelde of mear (of gjinien) tuskenyn steande 'ferstekker(s), trochjouwer(s), oerlanger(s)', nammentlik as fossor 'útstekker, doller, delver' of as aggerator 'opstekker, opwurker, ferheger'. Sa barde ferstekke fan grûn/slyk bûtendyks yn de lânoanwinning oant noch fierhinne in ieu nei't Halbertsma (beide kearen grif broer Eeltsje) de wurkwize beskreau.
Uit: Een halve eeuw landaanwinningswerken langs de Friese en Groninger kust (R.Klinkhamer, 1987).
    §5. Landaanwinning in de periode 1955-1987, ¶d. Smak-, haak- en kruiwerk
Bij een middengronddam met sloten van 2 m breed en een afstand h.o.h. van bv. 10 m gaf dit echter problemen. Dan moest er worden "gehaakt". Dit betekende dat 1 man in de sloot stond te spitten en iedere spit grond op de schop (bats) van een andere arbeider legde, die deze "spit" dan verder moest gooien. . . . . Bij nog grotere afstanden van het grondverzet werd een derde man ingeschakeld als "haker". In zeer speciale gevallen zelfs een vierde.
. En sa't it [wFt] dat by de folgjende stekwurden oerdraacht:
hake  haakje  Haken 2. bij slootgraven van elkaar de spitten aarde op de spade overreiken en deze zo naar boven werken. "Als iemand in een holle sloot staat te slatten dan staat een tweede man boven hem die de spesie in een schop opvangt en het zoo na boven smyt, dat is 'haken', E.HALB.. aant. [1858]. Hake, 'haken, bij het graven van kanalen elke schop aarde overreiken door een werkman aan de naast­volgende, enz.' Fr.W. [1900], Hake, Fr.W. [1956]. Al dy modder en it liem is losdold, yn 'e skeppe haekt en heuch opsmiten ta in liemwâl oan beide kanten fan de wyk. H.HEIDINGA Strikel 126 [1969]
heakje (WKl., Zh.) hekje (Wo.,NKl.) Haken. 5. (bij grondwerk) aarde van de ene schop op de andere mikken en zo naar boven werken. Heakje, '. .de polderjongens die elkander een schop vol uitgegravene klei in een reik overgeven'. HALB. B. reg. [a.1869] — As it heakke wirde ken, den nat kroadje, 'zegt de aannemer'. Id. A  633 [a.1869].
  Dat wol of net brutsen útsprutsene (stek)wurd sjoch ik as ferdriuwer fan wat earder mei ferstekke  oantsjutten waard. En dêrby de yn [wFt] by it lemma heak mei "Dat komt mei de tyd eak wol wer in de heak" oanhelle Tsjalling Halbertsma as bydrager oan as sizwize ferdwine 'dat komt wol wer yn ferstek'. As oanfoljende ûnderstiping noch de folgjende tabel:
Wurdboek Lemma Troch wurdboek jûne ferklearring Kearn-betsjutting
vDale,1898 1 stek loot, afgesneden takje tot verdere voortplanting; stekjes planten fan stek/plak feroarje
2 stek bergplaats, voet bij stek houden jins stek/plak hâlde
versteken van plaats doen veranderen fan stek/plak feroarje
versteking het versteken, verberging fan stek/plak feroare
Dykstra
en oaren
1900
forstekke versteken, verbergen fan stek/plak feroarje
stek stek stee/plak
stekje stekken of loten op andere plaatsen in den grond zetten fan stek/plak feroarje
Zantema
en oaren
1984 (1996,pr.9)
ferstekke versteken 1. op een ande plaats steken; 2. op een andere plaats brengen van dier(en); 3. Jin ferstekke  zich verstoppen fan stek/plak feroarje
2 stek 1. stek; 2. ruimte tussen huis en hek stek/plak
testek 1. Testek stean: met de spade staan werken fan stek/plak feroarje
testek 2. Mei immen, eat testek stean: erg met iem., iets ingenomen zijn jin teplak fiele
WFT
1991/2006
ferstekke 1. op een andere plaats steken,verplaatsen; 2.een dier verplaatsen; 3. (refl.:) zich verbergen fan stek/plak feroarje
stekke 6. met een scherpe spade of iets dergelijks uitgraven fan stek/plak feroarje
testek 1. testek stean foar  klaar staan voor teplak wêze foar
testek 2. testek stean mei  zeer ingenomen zijn met teplak wêze mei
vDale,2015 stek 13. plaats waar iem. pleegt te verkeren; 11. bergplaats, houtstek; 12. (sportviss.) voerplek die men gemaakt heeft, plaats waar aas gelegd is (in de spreektaal veelal in de verkleinvorm 'stekkie') stek/plak
stekken takjes afsnijden en in de aarde of water zetten fan stek/plak feroarje
versteken 1. anders, op een andere plaats steken fan stek/plak feroarje
verstekken in verstek (be)werken fan stek/plak feroarje
verstekwerk het werken in verstek grûn ferstekke/verzetten
verstoken in de verb. van iets verstoken zijn  het moeten ontberen, het er zonder moeten stellen op oar stek/plak wêze
verstokt niet vatbaar voor verandering, verbetering ferstekke, ferankere
    As opstap nei noch in reaksje graach jo tinken oer boppesteande.  
    It liket derop dat ik alles krigen haw. Ik haw it trochstjoerd oan Bouke Slofstra, dy sil der ek nei sjen. Op it heden bin ik net rjocht sûn, mar we dogge war om sa gau mooglik te antwurdzjen.
2021
17.02
Achte hear Slofstra,
    Op 16 july skreau Anne Dykstra my "It liket derop dat ik alles krigen haw. Ik haw it trochstjoerd oan Bouke Slofstra, dy sil der ek nei sjen. Op it heden bin ik net rjocht sûn, mar we dogge war om sa gau mooglik te antwurdzjen."  Lykwols haw ik noch gjin antwurd krigen. En ik wol graach hearre wêrom sels myn eamel net by steat wie en helje jo oer ta de troch Kilians wurdboek foar Dijck, dijcken  en dijcker  jûne ferklearrings te sjen as '(fer)stekke, fan stek feroarje' ynhâldende betsjuttings takenne mei de skriuwwize/útspraak dy't foarôf gie oan klankferskouwing fan D- nei ST-.
  Dat om ynsjoch te krijen yn wêrom de leksikografen fan it Oud- en beide Middelnederlandse Woordenboeken by it lemma DIJK dy kar ek net makke hawwe foar de doetiidse skriuwwizen, mar keazen foar de troch archeologen en wettersteaters beredenearre betsjutting. Midsieuske teksten en toponimen dêrmei ynterpreteare sil gâns bydroegen hawwe oan harren ferklearring fan it wettersteatsferline oerein te hâlden ynstee fan dêr ferbettering yn te bringen. Sa bliuwt millennia op heechhiemen (wierden, warften, terpen) wenje taskreaun oan noch gjin seediken meitsje kinne, wylst neffens my fierhinne hûndert generaasjes bewenners keazen foar wat wettersteaters fanwegen it útgongspunt fan it Deltaplan ûnmooglik neame moatte. Dat wol sizze dat kaai(dik)en by steat wiene om troch genôch by stoarmwaar mei dan slibryk seewetter oerrinne troch (d)ikkerje ûntsâlte 'kaeige lân' (keeg,koog) fruchtber hâlde te kinnen sûnder wer sâlt te wurden.
    Kiliaan (mei twa a's, mar dat is net sa foarnaam) brûkt it wurd coactor  yn 'e sin fan "opsteapeler, opheaper". Fan it tiidwurd cogere/cogo, net yn 'e sin fan 'meiwurker'. Wurden fan it type co-auteur  binne modern. Yn it Latyn koe it prefiks co- sa net brûkt wurde.
2021
22.02
Achte Slofstra,
    Hoewol't de co-acteur 'meiwurker' my as HBS'er wol sa logysk like as oersetting fan coactor foar it safolle logica tatochte Latyn, bin ik dochs bliid dat jo as gymnasiast fierder sjogge mei dêryn it tiidwurd cogere te sjen. Dat ik doe Fry. tegearre en gearje (Ned. tegare/tegaar, vergaren) seach, die my tinken oan Bouwe Brouwer > syn stânpunt freegje.
Syn antwurd wie as folget:
aggerator: iemand die ophoogt/opstapelt
coactor: incasseerder; ontvanger van belastingen of van verkopingen
fossor: graver (ook landman die de aarde omspit)
De vertaling "dikebouwer, belestingûnfanger, boer" lijken letterlijke vertalingen van bovenstaande begrippen.
Vreemde eend in de bijt is de "coactor", de incasseerder. Deze lijkt er niet tussen te horen.
Coactor komt volgens mij van het werkwoord cogere, dat als hoofdbetekenissen heeft: samendrijven, samenbrengen; dwingen, noodzaken tot iets.
Cogo = ik breng samen.
Cogere heeft ook als betekenis "samenpersen".
Een betere vertaling van coactor lijkt mij dan ook "aanstamper".
Ik denk dus dat de dijcker een persoon is die de aarde ophoogt, aanstampt en erin graaft. Iemand die bezig is een dijk te bouwen of te verstevigen dus. En een die ook de sloten graaft, "fossa" is het Latijnse woord voor gracht, afwateringskanaal.
Ferfolgens haw ik Brouwer ûngefear it folgjende skreaun:
    "Tige tank foar jo 'eye-opener'. Om te begjinnen iepenje jo my de eagen foar wêrom Kiliaan coactor  gjin haadletter joech plus tusken dat wurd en Fossor  in skieding (dûbelde punt plus ampersand) sette. Oan de earstneamde kant stiet mei twa wurden ferheegjend wurk. Dêrby hie Kiliaan grif in kaai  (kadijk, zomerkade) foar eagen, makke fan fan klúten by't simmer skuorde klaeigrûn en dêrby de boppelaach fan suver basaltstiennen lykjende klaeibrokken lykas stien­setters dat letter by foljierlikse seediken dwaan soene. Sokke ûngelikense pylderfoarmige klaai­brokken tichte by elkoar sette frege it measte fakmanskip oangeande in kaai meitsje en grif dêrom dat Kiliaan oan de ferheechjende kant twa wurktypen neamd.
Dy klaaiklúten en -brokken wiene beskikber kommen troch úttillen by it meitsjen fan (gâns lytsere en inkelde gruttere) greppels, my tinkt fanâlds dykrin  neamd en as beneaming ôfsliten ta drain. In troch dykje  'ferstekke' (âlder Ned. 'versteken') makke (wetter)rin  ofwol Ned. (water)loop. Dus draineare  oan de ferleegjende kant, primair foar it sâlt ferwiderje út de boppegrûn fan wat Dútsers Salzwiese neame (gors/gers, hegere kwelder). En oan de ferheeg­jende kant in kaai (Eng. key 'ôfslúter') meitsje foar ôfslúte fan mei seewetter oerrinne fan 'kæige lân' (keeg, koog, kaag, zomerpolder, bekaaid land) yn it simmerhealjier, krekter sein as de boppegrûn troch útdroegjen opsûgjend (absorberend) wêze kin en dus yn dat gefal wer foar inkelde jierren sâlt wurde soe. Sa't heechhiemen  (warften, wierden, terpen) foar in trochtinker etaleare, makken harren bewenners de kaai(diken) millennia net heger om se by stoarmwaar mei dan slibryk seewetter oerrinne te litten om as (keeg)boer syn lân fruchtber te hâlden."
    Dêrmei wurdt myn oersetting "Ferheger, setter/fertichter & Ferleger/drainearder". En dat hjirby mei taheakking fan noch in tal ûnderstipers/-stellings, yn in bylage fanwegen dêrmei de meijûne keppelers yn in eigen finster op te roppen.
  • Dy bouwize wurdt oerlevere troch it ek kaaiboeren  neamde spul(tsje) kaaibakken, dêrby as bern yn Grinslân opsizzend "Boer pas op joen kaai, Dat ik joen kaai nait ommemaai"
  • De beneaming kaai  sit ferbastere yn de Fryske beneaming koaitsje tipelje
  • Ned. kegelen (Fry. kegelje ) is ferneamd nei keeg, it troch in (keeg)boer (be)kaaide stik kwelder
  • De wurdkomponint bakken  hat inselde betsjutting samendrukken/-persen (kneden, comprimeren) as by sniebalbakke en analoog by troch keaplju hantsjebakke. Sa meitsje waard ferneamd yn Fry. bakkert  en Ned. bikkel. Dus net ûnmooglik dat yn bôle bakke  mei de eardere beneaming Ned. (deeg) kneden en Fry. (daai) klieme ferneamd binne sjoen ek dêrby ûntbrekke fan it verbum
  • As (kaaidyk)bouwize sûnder ark al foarôfgeand oan it begjin fan de Isertiid mooglik, docht begripen wêrom't fynsten fan op ikkerbou (d-deletie fan dikkerbou) wizende spiekers dien binne fan (ieuwen?) earder as de earste terpen
  • Sichtsje/sichte (Ned. zichten, uitzetten) fan en greppels meitsje waard neffens WFT oant yn de foarige ieu ferwurde mei digerkykje  en dikerkykje  resp. digerje  en dikerje
  • Jongkearderls dy't leaver gjin (keeg)boer wurde woene, krigen te hearren "Wa net wol dike, moat wike", dêrmei fanâlds sizzend "Wa net wol kaaidike, moat wiker (wiking, hanneler) wurde".
. Graach hear ik jo stânpunt oer dizze bystelde oersetting fan Antwerpener Kiliaan (Van Kiel) syn 16e ieuse ferklearring fan it wurd 'dijcker'.
    Jo witte folle mear fan it dykjen as ik, ienfâldige stedsjer út Brabân. Dat ik moat hjir noch wat oer stinne. Mar yn alle gefallen: jo ha gelyk dat Kiliaan twa aktiviteiten ûnderskiedt: it opheegjen en it dollen.   Jo moatte lykwols rekken hâlde mei it feit dat jo sels ek folle mear fan it dykjen witte as Kiliaan. Dy wie in wurdboekman, gjin diker. As hy twa of trije (heal-)sinomimen brûkte, wie it net altyd syn bedoeling om in detaillearde beskriuwing fan alle ûnderdielen op te sommen. Hy betocht ek dat Latynske wurden ambigu wêze koene. Wat mear omskriuwingen yn it Latyn, wat better it lemma te begripen wie.
2021
24.03
Achte Slofstra,
    Niis krekt seach ik op ivdnt.org dat jo de oersetting fan Kiliaans ferklearring foar it wurd dijcker net feroare hawwe. Dêrby begryp ik dat it dreech leit om yn it wurd dyk ek de betsjutting kaai(dyk) te sjen as de wurdboeken dat útslúte. Foar my reden om it diels taalkundige ûntstean fan dy barrière yn byld te bringen yn in opropbestân mei dêryn boppedat myn ynterpretaazje/oersetting fan in tal wurden fan Kiliaan en in beskriuwing fan sa't ik kaaien al foarôfgeand oan de Isertiid makke sjoch sa't oan de earst opsmiten terpen foarôfgeande spiker-fynsten tinken dogge.
    As ûnderstiping dêrfan ûndersteand in kopy fan it ferslach dat in kunde my stjoerde nei't hy fierder oerlis hân hie mei in âld-kollega oer wat wy tegearre besprutsen hiene oer de mooglikheid fan kaaidiken yn hânwurk meitsje.
    PS: Mar yn stee fan Halbertsma's eigen ferklearring fan diker mei fossor oer te setten nei dykwurker (Ned. dijkwerker) kin dat wurd dochs better doller  (Ned.delver ) wurde?
    Wy sille de hjirfolgjende noat tafoegje (fry en ndl): "Mei de wurden aggerator, coactor & fossor kin konkreet bedoeld wêze: in 'oploeger' (ophoger), in klaai-bloksetter en in 'drainearder'. It soe dan gean om it meitsjen fan kaaidiken. Sjoch https://seewarring.nl/oprop/_Kiliaan.htm. Mei in soad tank oan Sible de Boer.
2021
24.03
Achte Slofstra,
    Lykas foarlein yn jimme oersetting fan de 'Lexicon Frisicum' te ferskinen en dêrmei dan ek in keppeler nei myn webstek te krijen, dat is foar my in tige wurdearre opstekker. Dêryn meitinkend noch it folgjende:
❶ Oploeger fûn ik yn earste ynstânsje in treflik wurd, mar nei besakje en it WFT rieplachtsje, fiel ik as skaaimerken heech en kreas. Foar it mar in goed meter hege en roech(er) makke ûnderpart fan de kaai brocht dat myn foarkar by opsmiter en dat boppedat om't it gruttendiels fan ôfstân bard wêze sil ynstee fan opsteapele. Boppedat sjoch ik dat oerlevere yn de spultsjes kæibakken/-boeren en kægelen.
❷ De beneaming kaai, eardere skriuwwize kaei en grif kæ(i) noch earder, sjoch ik begûn mei de betsjutting 'ôfslúter' lykas Eng. key en Fry. (doar)kaai, nammentlik foar keare (eardere skriuwwize grif kære en dan ek mei in kaei as wurdlid) fan seestannen dy't wersâlting jaan soene troch oerstreaming by yndroege wêze kinne fan de boppegrûn yn de keech simmerdeis. Mei elkoar docht dat my as beneaming foar de Fryske oersetting de foarkar jaan oan kaaien en foar de Nederlânske oan ka(ai)dijken. Dêrmei stel ik út: "Mei "Aggerator, coactor: & Fossor" lykje bedoeld te wêzen: in opsmiter (ophoger), in klaai-bloksetter en in 'drainearder'. It soe dan gean om it meitsjen fan kaaien. Sjoch https://seewarring.nl/oprop/Kiliaan.htm. Mei in soad tank oan Sible de Boer."
2021
06.04
Achte Dykstra,
    Slofstra skreau my dat as bywurking fan de oersetting fan Halbertsma's lemma diker  in foetnoat taheakke wurde sil mei myn ynterpretaazje fan Kiliaans ferklearring fan Ned. dijcker. Dat ik gjin reaksje fan him krige op myn merkbiting "Mar yn stee fan Halbertsma's eigen ferklearring fan diker mei fossor oer te setten nei dykwurker (Ned. dijkwerker) kin dat wurd dochs better doller (Ned. delver) wurde?"  betsjut grif dat de troch jimme keazen oersetting stean bliuwt.
    Dat makket it foar my noch nijsgjirriger as it al wie dat Halbertsma's ferklearring fossor  as jimme oersetting dykwurker  krige ynstee fan de foar dat Latynske wurd gongbere oersetting nei grûnferleechjende beneamings lykas Fry. doller, Ned. delver, graver, Eng. digger. Soe dat te krijen hawwe mei folslein ferswije fan Kiliaans ferklearrings foar dijck, Dijck, dijcken, dijcker  troch de Nederlânske etymologen en leksikografen? As fraach fersterke trochdat Slofstra's skriuwen dat Kiliaans ôfkoarting j  neffens IVDNT in ferwizing wêze soe ynstee fan de neffens my foar wurdboeken gongbere ôfkoarting fan juveniel  (jonger) my tinken docht dêr yn Leiden keazen te hawwen foar stypje fan Ned. dijk  troch yngean tsjin de troch Kiliaan oanjûne ûntjouwing fan dijck  nei dick. En wêrom naam Slofstra de muoite my noch telefoanysk witte te litten dat it troch my foar it wurd kaai  beredenearre ferbân tusken de betsjuttings ôfslúter en wetterkearing net bestean soe?
    Graach jo antwurd sjoen it belang fan it lemma dijk  yn de saneamde 'historische woordenboeken' net langer prinsipjeel oare betsjuttings ta te kennen as neffens my doetiids dien waard.  
    Tank foar jo e-mail. As net-Latinist ferlit ik my wat de oersettings út it Latyn wei oanbelanget, folslein op Bouke Slofstra. Hjir kinne jo sjen hoe't it artikel diker yn de nijste update der útsjocht: https://lexiconfrisicum.ivdnt.org/docs/diker/4546.
  Jo útlis fan de ôfkoarting 'j.' by Kiliaan is foar my nij, it heucht my net dat ik yn de literatuer dy útlis tsjinkaam bin. Mar nije ynsjoggen binne altyd nijsgjirrich. Mei ik jo dêrom útstelle om jo gedachten oer diker en dijk en alles wat dêrmei gearhinget om te setten yn in artikel(tsje) foar Trefwoord  (https://ivdnt.org/actueel/tijdschrift-trefwoord/)? Dan kin de redaksje, dêrûnder in leksikograaf dy't oan it Woordenboek der Nederlandsche taal  meiwurke hat, en twa histoarysk taalkundigen, jo útwurke ideeën hifkje. My liket dat de bêste wei ta om ta om klearrichheid te krijen. Ik hoopje dat jo wat yn myn útstel sjogge.
2021
08.04
Achte Slofstra,
    Moai te sjen dat de troch jo taseine foetnoat no yndie by de oersetting fan Halbertsma's lemma diker stiet. Lykwols ferbynt de hyperlink mei de pagina dêr't ik fan trochjûn hie de oan syn namme foarôfgeande ûnderstreking —yn de mande mei mear datsoarte fan nammen yn syn map— tenei weilitte te wollen. No kin ik by ferlet neist de nije namme Kiliaan.htm wol in bestânsnamme _Kiliaan.htm taheakje foar brûken as trochkeppelknop, mar it docht my wol freegjen of jo by fersin myn bywurkings-útstel fan 24 maart net keazen hawwe danwol fanwegen foarkar foar jo eigen redaksje.  
Wat ik dien ha is it folgjende, lykas earder skreaun:
  • Ik ha sa neutraal en saaklik mooglik Kiliaan oerset.
  • Ik ha dêrby nei jo side ferwiisd foar in like ynterpretaasje.
Mear as dat kin ik net dwaan.
Wy kinne net mear dwaan as Halbertsma oersette.
Halbertsma hat oars net dien as Kiliaan oernimme.
Kiliaan hat in Kiliaan-eftige wurdboekbeskriuwing fan diker jûn. Wat hy dêrmei krekt bedoeld hat witte wy net, wist Halbertsma net en koe Kiliaan miskien net sa folle skele. Hy hat miskien wol trije heal-synonymen brûkt om de dûbelsinnigens fan ien-op-ien-oersettingen foar te kommen. Dat lêste is hiel dúdlik in strategy fan Kiliaan. Mar sels dat doar ik hjir net út te hâlden. Oars sein: ik ha net mear ‘claimd’ as wat ik claime moat en kin.
Ik hoopje dat jo fraach hjirmei beäntwurde is.
Mear as dit kin ik net foar jo dwaan.
2021
12.04
Achte Dykstra,
    Mei syn skriuwen "Hy yt as ien diker of slatter" liet Halbertsma neffens my witte dat de wurden diker  en slatter  (hekkelder, baggelder) synoniem foar him wiene. En wat ik oan wurdboeken sjoen haw, falt neffens my net oars te tsjutten en set de troch Halbertsma foar diker  jûne ferklearring "fossor" oer nei Ned. graver  (Fry.doller ). Dat die my warskôgjen foar wat oersette nei de tsjinstelde betsjutting dykwurker  tinken docht, nammentlik dat de troch de Nederlânske hystoaryske wurdboeken foar it lemma dijk  jûne ferklearring útgongspunt is.   antwurd   dd.17.04
rel. Olivier van Renswoude (weblog taaldacht.nl)   betr. "Het damhert is een das"
2020
03.12
    Al jaren lees ik vol aandacht uw Taaldacht. De laatste keer minder bewonderend omdat ik in de benaming das  vernoeming zie van wat hun families kenmerkt, d.w.z. veel grond verplaatsen. Want door het Duitse equivalent Dachs  als de beter behouden uitspraak te zien, komt Eng. dig  'graven' als ablautvariant van voornoemd gedrag in beeld en dat versterkt bij wie in het met Ned. steek  verklaarde substantief bovendien het ook stik  en stek  genoemde handwerktuig ziet. Als betekennissen ook in ons taalgebied voorheen D- beginnend uitgesproken annex geschreven zoals uw lijst 'Vergeten woorden' ondersteunt door dijken  als eerstgenoemde betekenis steken  toe te kennen. Een werkwoord dat in ons vergraven Nederland volgens mij eeuwenlang vooral 'met een ste(e)k werken'  betekende en als versteken  (grond) verplaatsen zoals Fry. ferstekke  gelukkig beter vasthield. Overigens raakte de Friese benaming daukert  voor worm  helaas in onbruik en daarmee m.i. een cognaat voor die andere indrukwekkend grote grondverzetter.
    Dat wordt wat lastig, want Nederlands das  en Duits Dachs  bewijzen samen met Oudsaksisch thahs (in Thahshem ) en Deens (svin)toks  'das' een voorloper met de vorm *þahsuz, dus met Oudgermaanse .
    Engels dig 'graven' daarentegen bewaart —als het niet van elders geleend is— een Oudgermaanse *d. (Bij een   zouden we immers *thig  verwachten.) Hetzelfde geldt voor het vergeten woord dijken, getuige o.a. Middelhoogduits tîchen, met t  uit oude *d  volgens de Hoogduitse klankverschuiving.
    Afgezien daarvan, korte a  en korte i  staan doorgaans niet in ablaut tot elkaar, alleen als de i  uit een oudere *e  is ontwikkeld onder invloed van een *i  of *j  in de volgende lettergreep, zoals in het geval van *ligjana  < *legjana. Maar op zijn beurt kan een *e  of een uit *e  ontstane *i  (in tegenstelling tot een oorspronkelijke korte *i ) niet in ablaut staan tot een lange *i  zoals in de voorloper van dijken.
2020
03.12
    Jammer. Maar dan mijn vraag in hoeverre uw zienswijze dezelfde is ten opzichte van de eveneens door grond verplaatsen gekenmerkte dieren daukert  en dog(ge)  'hond'. Overigens voor beter begrip van mijn stukje graag het bij vergissing gebruikte woord subjectief veranderen in substantief.
    De au  van Fries daukert  kan niet verklaard worden als de k  deel van de wortel is, en in dit geval kunnen we met het Wurdboek fan de Fryske taal  ervan uitgaan dat het woord bij dauwe 'dauw' en dauwjirm  'regenworm' hoort. Scherper gezegd: daukert  is een verlenging van *dauke  en dat op diens beurt een liefkozende vorm van ofwel dauwe  ofwel dauwjirm.
  Engels dig  zou langs een Oudengels *dycgan  terug kunnen gaan op een Oudgermaans *duggjana  of *dugjana. Die eerste van die twee kan op diens beurt afgeleid zijn van de voorloper van dog(ge). Dat woord beschouw ik zelf overigens als afleiding of naverwant van een werkwoord *duggona,  bij dezelfde wortel als *dukana 'duiken', eigenlijk 'laag gaan' o.i.d. (Zie mijn stuk over dog). Het is ook mogelijk dat *duggjana  een verlenging van *duggona  is.
    Vanuit *duggjana  zouden we vanwege de werking van die *j  eigenlijk Engels *didge  verwachten, dus dan hebben we aan te nemen dat het woord langs een streektaal (of een Scandinavische taal) tot ons is gekomen. Vergelijk daarvoor het bestaan van gewestelijk rig(g)  'rug van een dier; heuvelrug' naast algemeen Engels ridge.
  Moeilijk te zeggen dus… Voor hetzelfde geld komt dig  van een geheel andere wortel.
2020
04.12
    Maar benamingen zoals degen  en dag(ge)  voor middeleeuwse steekwapens doen mij denken dat de door ons aan steken  (Fry. stekke) toegekende betekenis destijds D- beginnennd werd uitgesproken. Ook ons equivalent dolk  voor Eng. dagger  draagt daaraan bij. Bovendien valt vernoeming naar die betekenis nog te onderkennen in de door de huidige woordenboeken aan veel D- beginnende woorden gegeven verklaringen. Dat toeschrijven aan sindsdien verzachten van uitspraak (mouilleren, palataliseren) zou bovendien wat doen tegen de onlogica dat voor de landstaal Nederlands nauwelijks woorden aan de aan­grenzende zeemanstaal (Noordzeegermaans) ontleend worden gezien. Om vervolgens etymologisch bijvoorbeeld voorbij te zien aan als vissers dogger  en Doggersbank  niet als stokker  en Stokkersbank  gaan uitspreken, maar het daarmee en daar vandaan aangevoerde en voorheen na conserveren als dogg(h)evisch  geboekstaafde product mettertijd aan land ST- begin­nend gaan uitspreken zoals schrijven als stokvis  en stockfish  overdraagt.
    Welke verklaringen en hoe op het verkeerde been? Dan zal ik het aan Olivier voorleggen.
2020
05.12
    Aan mijn eigenzinnige zienswijze draagt vooral ook Kilians woordenboek (1599) bij met zijn voor Dijck, dijck, dijcken  en dijcker  gegeven verklaringen. Maar dan anders geïnterpreteerd dan met "dijkenbouwer, belastingontvanger, boer" voor Kilians verklaring van dijcker  met "aggerator, coactor, fossor" gebeurde bij het vertalen van Halbertsma's Lexicon Frisicum  zoals op ivdnt.org bij het lemma diker  valt te verifiëren. Als zodanig een wijze van interpreteren die kennelijk voor alle Nederlandse etymologische woordenboeken heeft doen besluiten bij het lemma dijk  Kilians verklaringen maar beter weg te laten. Niet alleen de als onzinnig geziene interpretaties, maar ook zijn Latijnse verklaringen. Zo droegen de etymologen bij aan als lexicografen het lemma dijk  in Nederlands 'historische woordenboeken' heel andere betekenissen toe te kennen dan zulke woorden althans tot Kilians tijd hadden en tot volledig weglaten van die voor de m.i. millennia toegepaste ka(ai)dijken  ofwel zomerkaden. Zelfs Olivier zie ik als een gevolg daarvan bij enkele etymologische verklaringen op het verkeerde been gezet. Maar hopelijk kan ik ze nog eens evenveel waarderen als de vele andere.
    "Maar benamingen zoals degen . . . . . gegeven verklaringen." Als ik het goed begrijp spreekt u over klanknabootsing en vermoedt u dat een stekende beweging vaak werd uitgedrukt met een /d/ als beginklank. Dat durf ik niet te zeggen, maar van dag(ge)  en zijn nevenvorm degen  is de herkomst onbekend —meestal beschouwd als geleend van elders— en is het evenmin te zeggen of ze als klanknabootsingen zijn ontstaan. "Dat toeschrijven aan . . . . . ST- beginnend als stokvis gaan uitspreken." Het woord dogger  heeft in elk geval niets met stokvis  te maken. Dus welke verklaringen dan en hoe op het verkeerde been?
2020
12.12
    In mijn VanDale (2015) de lemma's dag  én dagge  als steekwapen verklaard lezen, deed me denken dat Fry. stekker  (Ned. steker ) voorheen ongeveer werd uitgesproken zoals anderzijds de Noordzee nog voor Eng. dagger  'dolk' gebeurt. In mijn Wolters woordenboek Engels-Nederlands (1997) fonetisch als ['dægɘ] geschreven, dat wil zeggen d- anlautend. En aldaar bovendien beklemtoond volgens de voorafgaand weergegeven apostrof, door mij geïnterpreteerd als een overblijfsel van aspiratie. Als zodanig palatalisatie toekennen, zie ik ondermeer ondersteund door een one-liner in Pokorny's 'Indogerma­nisches etymologisches Wörterbuch'. Dat door daarin hDEIG, hDIG, hDOIG als betekenis 'stechen, stecken' toekennen en dat van mijn kant niet zoals voor woordenboeken gebruikelijk als verklaren met wezenlijk andere woorden zien, maar als door hem voor het Duits etaleren dat hun uitspraak anlautend veranderde.
    Sindsdien zie ik nogal wat D- beginnende woorden vernoemd naar de betekenis steken  en dat inclusief 'met stik, stek, steek maken' als deelbetekenis. Vooral ook voor duiden van grond verplaatsen toegepast, ondersteunt het nog gangbare Fry. ferstekke  (Oudned. versteken ) die gedachte. Vandaar dat ik de door WNT bij het lemma dogge  genoemde attestatie dogvisch  als aan stokvis  voorafgegane uitspraak zie. En voor waarmee en waar de daarvoor gebruikte vis vooral gehaald werd dogger  en Doggersbank  als door de vissers behouden uitspraak. Voor het waarom kan ik vandaag bedenken dat vooral ten tijde van de zeilvaart behoefte bestond aan 'boven de wind uitkomen' om verstaanbaar te zijn bij 'alle hens aan dek', d.w.z. bij alle handen aan de (zeil)doeken. Met weefsteken  gemaakt —zoals mijn trui met breisteken— volgens mij ook een dankzij de zeelui aan palataliseren naar stoek  ontkomen vernoeming naar de betekenis steken.
    Binnen de Nederlandse en Germaanse taalontwikkeling is echter geen sprake van een klankverandering van st-  naar d-  of andersom, dus steken  en stekke  staan echt los van degen  en dag(ge), die bovendien zoals gezegd meestal als leen­woorden worden beschouwd. Het begrip palatalisatie  is hier ook niet van toepassing, want dat betreft een verschuiving van de uitspraak naar het palatum  'gehemelte', zoals hoe de /k/ van Westgermaans *kãsi  veranderde in de /tʃ/ in Engels cheese  en ouder Fries tsjiis  (waarna tsiis ), terwijl die in Nederlands kaas  en Duits Käse  een /k/ bleef.
rel. Olivier van Renswoude (weblog taaldacht.nl)   betr. "De herkomst van dog"
2021
15.01
    Eng. Dachshund  en Dui. Dachshund  (Ned. geërodeerd tot dashond ) werd de benaming voor een op verjagen van holen­dieren gefokt soort hond, d.i. een naar Eng. hunt  'jagen' vernoemde benaming. Bovendien werd de betekenis van de samengestelde benaming mettertijd door 'volstaan met een half woord noemen' tevens enkel geduid door het als ['dæks] uitgesproken woordlid Dachs, dat de stam was van een zoals ablautvariant Oudeng. diggen  'graven' (Eng. to dig ) betekenend werkwoord. De uitspraak dog(ge) draagt de hondenbenaming over. En Fry. dogge  'doen' dat voorheen een dogger  'doener' meestal een graver was. Of sjoch en doch ik eat ferkeard Olivier?
    Wacht even, de hond is niet naar Engels hunt  vernoemd en evenmin is het woord hond  anderszins verwant aan hunt. Toevallig heb ik hond al eens op deze webstede besproken.
    Zoals ik elders heb geschreven: Dachs/das  komt van Oudgermaans *þahsuz  en de d  van Engels dig  kan niet teruggaan op een  , dus Dachs/das  en dig  zijn niet aan elkaar verwant, laat staan in ablaut onderling.
rel. Van Renswoude (weblog taaldacht.nl) betr. "Schiermonnikoog en andere ogen in de Waddenzee"
2021
28.01
    Schiermonnikoog toont in zijn naam dat schiere monniken van een klooster bij Dokkum daar een koog  maakten. Maar daar kwam een andere etymologische verklaring voor in gebruik doordat Lely's doen en laten leidde tot Nederlands waterstaats­verleden zonder kogen  (Fry. kegen ) gaan verklaren. Met zelfs onbekend raken dat de grote landbouwkundige voordelen van hun toepassing de verklaring was voor langs de Fries/Friesische kust op heechhiemen  (wierden, warften, terpen) gaan en ruim twee millennia blijven wonen. De naam Schiermonnikoog aan het woord oog  ophangen draagt daar helaas aan bij.
    Dat Schiermonnikoog  met koog  is samengesteld valt niet te rijmen met de oudere overgeleverde vormen van de naam. Uit Van Berkel & Samplonius (2018):
Schiermonnichoge  (1440)
Skiramoniken each  (1465)
Scheer monick oghe  (1558)
Schiermonick ooge  (1677-1678)
Schiermonnik Oog  (1781)
2021
03.02
    Bij het oudste toponiem Schiermonnichoge  in het woorddeel choge  niet de betekenis koog  zien en het daardoor bij de jongere vier niet als verbasterd zien, schrijf ik toe aan door onbekend worden van hun ontzilting letterlijk niet meer half weten wat ±100 generaties terpboeren daarvan wisten zoals hun verhoogde wonen etaleert. Zo ook dat bij het lemma dijk  op etymologiebank.nl die betekenis niet aan indic  wordt toegekend bij het topononiem Tubindic, maar dic  wordt verklaard met daar in het attestatiejaar 996 al (dic)wallen  hebben. Zo'n vier eeuwen eerder dan de buiten de stadswallen  oudst gedateerde vondsten daarvan, d.w.z. een zwaarwegende taalkundige bijdrage aan Nederlands waterstaatsverleden 'kaai- en keegloos' gaan verklaren.
    Verbastering van oog uit koog  is een bijkomende aanname waarvoor geen dwingende reden is. Bovendien heette het eiland zoals gezegd eerst Werner oge  en lag verderop een genaamd Moenkenlangenoe, het ‘lange eiland der monniken’. (Ter vergelijking van die laatste vorm op -oe, in Groningen noemde men Schiermonnikoog vroeger Schiermonniko, een vorm die overigens nog weer verdere verbastering vanuit koog  zou vergen).
    Tubindic  is niet te ontleden als Tub-indic. Ten eerste wordt het eerste lid Tub-  dan onbegrijpelijk. Ten tweede is het veronderstelde woord indic  afzonderlijk pas veel later overgeleverd, in de vorm van Middelnederlandsindijc  ‘binnendijk’ (1299–1356). Ten derde, en belangrijker, is de oordnaam in een Latijns geschrift ook overgeleverd als Tubinis dic. Er is dus sprake van een mansnaam Tubo, met tweede naamval volgens zowel inheemse, Oudnederlandse verbuiging (Tubin ) als Latijnse (Tubinis, vgl. hominis  naast homo ).
    Daarnaast, het is niet eens zeker waar dit oord lag. En dijk  had vroeger een wijdere betekenis, tevens ‘poel’.
2021
22.02
    Dat Schiermonnikoog een heel andere naam kreeg, staaft het opmerkelijke van wat (schiere) monniken deden en dat dat de door hen gemaakte koog (zomerpolder) betrof.
    In mijn Van Dale staat een lemma te  met als 4e deelbetekenis 'in, op' en als voorbeelden te land, te water, te paard, te Antwerpen. Na dat voorzetsel kwam de letter b  vanwege de gemaakte indic  als bindic  'binnendijks' gaan zien. En voor ver­beelden van de tweeklank in dic  werd een letterteken toevoegen mettertijd gebruikelijk zoals een e  bij de Dokkumer Ie  (Ned. Ee ) of een J  bij het Amsterdamse IJ  plus bovendien een e  bij schrijven als IJe. Voor mij dus geen behoefte aan de nood­greep een persoonsnaam in Tubindic  gaan zien.
    Maar voor wat de genoemde betekenis poel  van de 19 middeleeuwse schrijfwijzen voor ons huidige dijk  betreft, wil ik wel graag nog eens horen waarom de Nederlandse taalkundigen die metonymisch en zelfs eeuwen later dan de verhogende betekenis ontstaan zien, terwijl veel logischer de grondverlagende bij alle andere West- en Noordgermaanse als vooroplopend wordt gezien.
    Het staaft dat (een voorloper van)oog  'eiland' in deze omgeving een gangbaar woord was en dat dit eiland sindsdien door monniken bewoond werd…
    Je gaat uit van een woord bindic, maar er is geen afzonderlijke aanwijzing dat dat toen al bestond, laat staan in die korte vorm. Pas in de zeventiende eeuw duikt binnedijk  op en daarna binnendijk. (Wat je zegt over een toegevoegde letter begrijp ik niet…). En het is zoals gezegd ook niet te verzoenen met de overgeleverde vorm Tubinis dic, die niet anders is te lezen dan dat het hier om een mansnaam gaat, dus het tegenovergestelde van een noodgreep.
    Bij dijk  wordt 'grondophoping e.d.' de oorspronkelijke betekenis geacht vanwege de Indo-Europese wortel waartoe het woord te herleiden is: *d heiǵ h-, bekend van o.a. Oudindisch dehí  'wal, dam, opwerping', Armeens dez  'hoop' en Grieks teîkhos  'grondophoping, muur'.
2021
10.03
    Om te beginnen m.a.w. wat ik kennelijk minder goed onder woorden bracht : voor verbeelden van de bij dic  toegepaste tweeklank zie ik mettertijd een tweede letterteken bijgeschreven zoals een e  bij de Dokkumer Ie (Ned. Ee) of een j  bij het Amsterdamse IJ en tevens nog een e  bij schrijven als IJe.
    Maar andersom begrijp ik niet waarom jij aansluit bij de herkomst van het woord dijk  in (grond)ophoging te zien terwijl Pokorny's Indogermanisches Wörterbuch hdēigw, hdōigw, hdīgw  met 'stechen, stecken' verklaart. Want bij een Drent met een bewonderenswaardige kennis van het Fries verwachtte ik verband leggen met Fry. ferstekke  (ouder Ned.versteken). Met grond etc. 'van stek veranderen, verplaatsen, verzetten' een woordbetekenis die een directer verband legt met de tot tegen­gestelde betekenissen van Ned. dijk  en Fry. dyk, d.w.z. zonder op etymologiebank.nl te hoeven toedenken "Deze metony­mische wisseling van betekenis is te verklaren uit de materiële omstandigheid dat bij het graven zowel een diepte als een ophoping ontstaat". En dat dan voor ons taalgebied ook nog eens onlogisch in omgekeerde volgorde dan voor de andere West- en Noordgermaanse talen toegepast.
    Overigens brengen gezegden zoals 'in de gaten houden' en 'het oog van de naald' op mij over dat ook het gezichtsorgaan oog  vernoemd werd naar het metoniem holte, gat  toen en waar de betekenis steken  nog d-anlautend werd uitgesproken. Zoals je met de blogtitel 'adders zijn nadders'  in een notendop overbracht dat verlies van de als lidwoord aangehoorde begin­klank optrad, zo verging dat m.i. ook 'ogen zijn dogen'  (beide uitgesproken met een g zo hard als de c van oculair). Nog een reden lijkt me om het woorddeel oog  in een eilandnaam niet als vernoemen van een (oog)bolvorm te zien.
    Pokorny zocht de oorsprong bij Indo-Europees *d hēig w-  (niet * hdēig h w-  e.d.), een wortel waarvan de vorm inmiddels scherper is vastgesteld als *d heiHg w-  (dan wel *d hieHg w- ), omdat de Germaanse *k  doorgaans de voortzetting is van *ǵ, *g  of *g w. Maar inmiddels is de wet van Kluge weer in ere hersteld (door o.a. Guus Kroonen) en is het duidelijk dat de Germaanse *k  ook de voortzetting van Indo-Europees hn, *g hn, *kn  of *k wn  kan zijn, mits niet aan het begin van het woord en de klemtoon oorspronkelijk erná kwam. Dus is*dikq  'dijk' klankwettig ook zonder bezwaar te herleiden tot *d heiǵ h-nó-m  bij de wortel die ik noemde. Niettemin houd ik het zelf best voor mogelijk dat Pokorny toch gelijk had. Het heeft hoe dan ook weinig betrekking tot de herkomst van oog  'eiland'.
    Verder is het niet zo dat taalkundigen voor Nederlands dijk  een bepaalde betekenisontwikkeling aannemen en tegelijkertijd een omgekeerde voor zijn evenknieën in de zustertalen. Afhangende van de duiding die ze waarschijnlijk achten wordt één ontwikkelingsrichting aangenomen voor (alle vormen van) dat woord.
    Wat zijn dogen ? En waarom zou dat woord met een /k/ uitgesproken zijn? Is het omdat je het zo met dijk  denkt te kunnen verbinden? Want dat is echt onmogelijk.
    En hoe kan een betekenis(!) uitgesproken worden? Het woord steken  heeft in elk geval nooit een /d/ gehad. Je werkt met willekeurige klankverschuivingen en vrije associatie op grond van oppervlakkige gelijkenissen. Maar zo kan het niet. Er zijn welbeproefde klankwetten en regelmatigheden om rekening mee te houden.
2021
26.03
      Mij dunkt dat de veelgebruikte meervoudsvorm van o(o)g  de uitspraak /k/ verloren deed gaan, terwijl de nabijgelegen oksel  dankzij zijn suffix die uitspraak behield. Daarbij is ook dat weer zo'n woord waarbij de beginklank door als lidwoord aanhoren verloren ging toen woorden nog vrijwel alleen mondeling werden overgedragen. Maar bij de D- beginnende woorden die hun beginklank wel hielden zijn er nog meerdere die tot in de huidige woordenboeken getuigen van vernoeming naar de betekenis 'holte, gat' en die bovendien de eindklank /k/ van het vernoemde woord behielden.
    Dat betreft ondermeer Fry. dogge  'schuilhoek, verborgen plaats, kuil, gat' [wFR'87], Ned. dok  'van sluizen voorziene kom' [vD'15] en Eng. dugout  'a pit dug into the ground as a shelter; a canoe made from a hollowed-out log' [Wiktionary]. Hun vernoeming zie ik dus ontstaan als metoniem van de betekenis steken  toen de uitspraak daarvan nog D-anlautend was, d.w.z. voorafgaand aan een volgens mij in ons taalgebied (substantieel) opgetreden palatalisatie van D- naar ST-.   antwoord   dd.07.04
rel. Van Renswoude (weblog taaldacht.nl) betr. "GESCHIEDENIS, HERKOMST Dorestad"
2021
8.02
    Na op uw weblog lezen dat DOREstad een belangrijke handelshaven en een verbinding tussen twee werelden was, verwachtte ik als etymologische verklaring vernoeming naar THOR (Donar). Als Germaanse god zelfs hoog genoeg ingeschaald om donderdag  naar vernoemd te zien. Maar zoals Van Berkel & Samplonius op etymologiebank.nl, gaat ook taaldacht.nl daar volledig aan voorbij. Omdat die naam ter stede klankwettig nooit als DOR uitgesproken kan worden gezien?
    Dorestad  heeft een oorspronkelijke *d, getuigen de oude vormen. Daarentegen gaan Oudnoords Þórr  en (laat-)Oudneder­lands Oudhoogduits Donar  terug op *Þunraz  met een oorspronkelijke . Dus de godennaam kan niet in de oordnaam schuilen.
2021
09.02
    Dus dan toch wel optioneel DOREstad naar THOR vernoemd zien als diezelfde god D-anlautend  ook met Donar wordt aangeduid?
    Nee, juist niet. Laat-Oudnederlands Oudhoogduits Donar  is een betrekkelijk jonge vorm, van ná de tijd dat de oude Germaanse   stelselmatig in een d  veranderde. Dorestad  is ruim voor die tijd overgeleverd en altijd met een d, dus daar is geen sprake van een oorspronkelijke   en dus ook niet van de godennaam.
2021
16.02
  Ik jou belies  (Ned. Ik geef toe). Vanaf nu opent de naam dorestad voor mij met een deur, Fry. door. Maar mag ik dan betr. mijn reactie op "Schiermonnikoog en andere ogen" gelijk van je krijgen met in de naam Tubindic een destijdse (b)indic  zien, anders genoemd keeg, kaag, koog en eeuwen later zomerpolder? Dat i.p.v. als taalkundigen op etymologiebank.nl met name bij het lemma dijk  ondersteunen van aan het woordlid dic  ophangen dat daar al in het attestatiejaar 996 een voljaarlijkse zeekering was, voor buiten de stadswallen bijna een half millenium eerder dan de datering van de oudste zodanige vondsten overeenkomstig wat boerenverstand doet denken ten tijde van de komst van de (wind)watermolens.   antwoord